Hoe verloopt medicijnonderzoek?
In het kort
- Het ontwikkelen van een nieuw medicijn duurt 8 tot 12 jaar.
- Tijdens het onderzoek blijkt regelmatig dat een medicijn toch onvoldoende resultaat geeft. Het onderzoek wordt dan meestal gestopt.
- Na afloop van alle onderzoeken dient de fabrikant een goedkeuringsaanvraag in bij bijvoorbeeld de EMA (Europees Geneesmiddelen Agentschap) of de FDA (Verenigde Staten).
- De beoordeling door de EMA duurt minimaal 5 of 7 maanden, officieel 150 of 210 dagen.
- Na goedkeuring door de EMA moet de fabrikant in Nederland een aanvraag voor vergoeding indienen bij het Zorginstituut Nederland.
- Voor veelbelovende nieuwe medicijnen bestaan er mogelijkheden voor versnelde toegang.
De stappen bij de ontwikkeling van een nieuw medicijn
Om een nieuw medicijn te ontwikkelen is het belangrijk eerst te begrijpen hoe een ziekte precies ontstaat. Wanneer duidelijk is wat er in het lichaam misgaat, kan worden gezocht naar een medicijn dat daarop aangrijpt.
Preklinisch onderzoek
Kandidaat-geneesmiddelen zijn nieuwe stoffen of behandelingen die in ontwikkeling zijn als mogelijk medicijn. Ze worden geselecteerd na laboratoriumonderzoek omdat ze er veelbelovend uitzien.
Het onderzoek in het laboratorium voordat een medicijn op mensen wordt getest heet preklinisch onderzoek. Dit kan bestaan uit:
- Celkweken, vaak 3D-celkweken waarbij cellen in een driedimensionale structuur groeien om zo goed mogelijk op een menselijk orgaan te lijken.
- Organ-on-a-chip: menselijke cellen die op een chip worden geplaatst om de werking en veiligheid van medicijnen te testen.
- Computer- en AI-modellen die helpen voorspellen hoe een medicijn werkt en welke bijwerkingen mogelijk zijn.
- Menselijke cellijnen, bijvoorbeeld cellen die afkomstig zijn van stamcellen.
Het preklinisch onderzoek begint vaak met meerdere kandidaat-medicijnen. Gaandeweg vallen er medicijnen af, bijvoorbeeld omdat de werking onvoldoende is of omdat er bijwerkingen worden gezien die te ernstig zijn.
Klinisch onderzoek
Wanneer een kandidaat-medicijn goed uit het preklinisch onderzoek komt start het klinisch onderzoek. Dit bestaat uit drie fasen en wordt uitgevoerd bij mensen.
Fase 1
In fase 1 doet een kleine groep mensen mee, vaak gezonde vrijwilligers. De onderzoekers kijken vooral naar de veiligheid van het medicijn en naar de juiste dosering.
Fase 2 en fase 3
In deze fasen wordt het medicijn getest bij steeds grotere groepen patiënten die de ziekte zelf hebben. Er wordt gekeken naar veiligheid, bijwerkingen en uiteindelijk vooral naar effectiviteit. Voor mensen met ALS, PSMA en PLS zijn er in fase 2 en 3 meestal mogelijkheden om deel te nemen.
De fasen van klinisch onderzoek kunnen vele jaren duren. Na elke fase kan de ontwikkeling worden gestopt als de resultaten onvoldoende zijn. Helaas is dit bij ALS meerdere keren gebeurd.
Afhankelijk van de ziekte duurt het klinisch onderzoek meestal 6 tot 7 jaar.
Hieronder staat het overzichtsschema van de fasen van onderzoek.
Afbeelding met dank aan Involv.
Samenwerking met beoordelende instanties
Voor het ontwerpen van de klinische fasen werken farmaceutische en biotech-bedrijven nauw samen met het Europees Geneesmiddelen Agentschap (EMA) en de FDA voor Amerika. Ook buiten Europa en de VS hebben veel landen een eigen autoriteit die beoordeelt of een medicijn op de markt mag komen.
De EMA en de FDA hebben per ziektegebied richtlijnen met eisen, ook voor ALS, PLS en PSMA. Na afloop van alle onderzoeken dient de fabrikant een zeer uitgebreid dossier in met informatie over veiligheid, effectiviteit, bijwerkingen, onderzoeksopzet en resultaten per fase.
Duur van de beoordeling
- Een normale beoordelingsaanvraag duurt ongeveer 7 maanden.
- Als er tijdens de beoordeling extra vragen zijn kan het langer duren.
- Er bestaat ook een versnelde beoordeling, die ongeveer 5 maanden duurt als er groot belang is voor patiënten.
Goedkeuring en vergoeding
Een goedkeuring van de EMA betekent niet dat het medicijn in Nederland automatisch wordt vergoed. Hiervoor moet de fabrikant een aanvraag indienen bij het Zorginstituut Nederland.
Bij dure medicijnen kan dit proces lange tijd in beslag nemen, soms meer dan een jaar.
Gelukkig bestaan er verschillende regelingen voor snellere toegang tot nieuwe veelbelovende medicijnen. Deze regelingen zijn bedoeld om patiënten eerder toegang te geven terwijl het vergoedingstraject nog loopt.
Aanvullende informatie
Placebo
Bij medicijnonderzoek wordt vaak gewerkt met een placebogroep. Dat werkt zo:
- De deelnemers worden verdeeld in twee vergelijkbare groepen, bijvoorbeeld op basis van de fase van de ziekte.
- De ene groep krijgt het echte medicijn.
- De andere groep krijgt een placebo, een nepmedicijn zonder werkzame stof.
De patiënt en behandelaar weten niet wie welke behandeling krijgt. Op deze manier kan het meest betrouwbaar worden vastgesteld wat de werking en veiligheid van het medicijn zijn.
Langdurig proces
Het ontwikkelen van een medicijn is een langdurig en kostbaar proces. De regels zijn in de afgelopen decennia veel strenger geworden.
Dit komt door ernstige gebeurtenissen in het verleden. Een bekend voorbeeld is Softenon, een medicijn dat in de jaren 50 en 60 werd gebruikt door zwangere vrouwen. Door dit medicijn werden ongeveer 10.000 kinderen geboren met afwijkingen aan armen en benen.
Na deze tragedie zijn de toelatingseisen voor nieuwe medicijnen veel strenger geworden. Daarom zijn er nu meerdere uitgebreide stappen nodig om te zorgen dat medicijnen zo veilig mogelijk zijn voordat ze worden toegelaten.
Voor mensen die wachten op een behandeling kan dit moeilijk zijn, zeker als er nog geen goede behandeling bestaat. Toch zijn deze regels belangrijk om ernstige risico’s te voorkomen.
